Lesser Bushbaby
Dzelehani

© Shem Compion

Vito

Dzelehani/Lesser Bushbaby kumbe Lesser Galagos [Galago moholi]

Manghenelo

Lesser bushbay, leyi tivekaka tanihi Gologo moholi eka va n’wa sayense, I “primate” leyintsongo leyi tshamaka ensinyeni. Yina vuswikoti byo khwita mpfhuka wo vonaka exikarhi ka minsinya. Minkarhi yin’wana yi nga tinghenisa ehansi loko yi famba hi milenge yale ndzhaku kumbe milenge hinkwayo ya mune.

Swakudya

Swakudya leswi dyiwaka hi dzelehani swi katsa ngopfu-ngopfu “tree-gum” na switsotswana. Ku dyiwa ka mihandzu aku tsariwanga kahelo kambe ku nga humelela.

Ku Tswala

Vavasati vani nkarhi lowuntsongo wo kota ku tika hinkarhi wa xixika. Switala ku bebula mahahlwa ku ngase fika nkarhi wa timpfula, leswi landzeriwaka hi xihatla hi “oestrus” ya vumbirhi. Ku ngase fika minkarhi yo oma, mahahlwa man’wana ma velekiwa. Nkarhi wo tika I masiku ma 125. Wansati u hlangana na vavanuna vo fika tsevu hinkarhi lowu “oestrus cycle” ya yena yin ngale henhla.

Mahanyelo

Ehandle ka vavanuna lava kulu lava hambanaka no hlangana na tin’wana hikuva ti tshama tiri toxe evutumbelweni, mahanyelo ya tona ya yelana na ma “thick-tailed bushbaby”. Leti kuleke ti tshama tiri toxe, kambe leti twananaka ta hlangana na vusiku ti vulavula no endla nhlangano, ti ngase ya eku tleleni ni nhlikani hi mintlawa yo fika tsevu.

Ku ngase fika 1974 aku tiviwa swipisisi swa tsevu ntsena, kambe loko ku fika 1995 vulavisisi byi kombile leswaku kahle-kahle swipisisi swa 17 aswi boheka ku tekeriwa nhlokweni laha Afrika. Tanihiloko makhwati mo tala ma Afrika ma lavisisiwaka hixi sayense na thekinoloji yaxi sayense yi hluvukile, ku kumeka ka swipisisi leswi ntshwa kaha taya mahlweni.

Laha Ti Kumekaka Kona

Hikokwalaho ko tshembela ka swona eka minsinya, swi pimeriwe ku tshama eka savvana woodlands. Rhodesian teak na Branchystegia woodlands. Swipisisi leswi swi kumeka eNorthern Province na Mpumalanga eAfrika-Dzonga, nale Botswana.

Tinotsi Tale Rivaleni

Hambileswi swi tlharihaka na vusiku hi ntolovelo, “vulavisisi” byi tumbuluxiwile leswaku dzelehani hi xin’wana xa swihari leswintsongo leswi chavaka xinyama hi ntumbuluko. “vulavisis” lebyi byi endliwile hiku vona ku famba onge xi chuwile na vusiku.

Aku tatisiwangi nchumu eka “tvulavisis” lebyi, kambe valavisisi vo tala va vula leswaku swivumbiwa hinkwaswo swa karhala loko swi famba-famba kutani hikokwalaho maendlelo yo karhala lama bayizisiwaka no chava.