U Talusiwa ha Spotted Hyena

©Robert Hofmeyr
Spotted hyena (Crocuta crocuta) ndi yone khulwane kha muṱa wa hyena. Dzi vhonala sa khulwane dzo imaho vhukuma sa dzi mmbwa, kanzhi dzi vha dzo lapfa 120cm uya kha 180 dza lemela 60kg uya kha 80kg. Dza vha na mukumba une wa vha na muvhala wa tshitopana, kana gireyi ya mashika na manwe mavhala a buraweni na zwiphetsho zwine zwi ya fhela musi i tshi khou hula.

Nḓevhe dza hone dzo ita tshipulumbu dzi ya fana na dza brown hyena, milenzhe ya phanḓa yo lapfa u fhira ya murahu, zwa sia mahaḓa o hula u fhira nga murahu dzi dovha dza dzhiiwa sa phele dza u sea, ngauri musi dzi tshi khou ṱhasela tshipondwa dzi ya ita zwa u sea.

Ya tsadzi ina zwine zwa swika kararu zwa testoterone u fhira dza tshinna, dzi ya fhira dza tshinna nga 10%, dza dovha dza vha na swili na vhuḓilangi nga ngomu dangani. Dza tsadzi ndi dzone dzo no langa arali ya tsadzi khulwane ya fa. Zwavhuḓi - vhuḓi zwi ya konḓa uri u tou wana ya tshinna i tshi khou vhusa.

Dzine dza vha fahsi dza stadzi dzi nga bva kha danga dza ya dza toma ladzo. U thivhela u sokou bebisana ngatshadzo,vhunhzi yha vhana vha tshinna vha ya bva vha ya u dzula kha manwe madanga. Matshilaisano kha dza tshinna ndi zwone zwithu zwa ndeme vhukuma u fhirisa mbalo. Dzi fanela uvha na vhuwamani musi dzi tshi pfulutshela kha linwe danga.

Zwi ya konda u dzi fhambanyisa, ngauri dzi ya fana nga tshivhumbeo dzoṱhe dza tsadzi na ya tshinna ya tsadzi ina fatty pseudo-scrotum na an erectile clitoris, zwine zwa vhonala sa vhudzimu ha ya tshinna.

Musi dzo no fhedza u ṱangana tshihulwane. Ya tshinna i fanela u dzika tshifhinga tshoṱhe musi dzi tshi khou ṱangana tshihulwane. Ngauri i tshi fhedza yo swikelela zwine ya vha i tshi khou tea u zwi swikelela.

I vhibva lwa vhudzekani ubva ina minwaha miraru, nahone iya kona u beba nwaha woṱhe. Nga murahu ha u ḓi hwala lwa maḓuvha a 110 hu ya bebiwa nwana muthihi kana vhaṋa. Vhana vha bebiwa nga kha pseudo-penis, zwine zwa ita uri vhana vha bve vha tshi khou balelwa u fema vhane vha swika 60%. U beba ha hone u tshi kha ḓi tou vha mme muswa hu ya vhavha vhukuma.

Da tsadzi dzi ya ya dza ṱoḓa fhethu ha u bebela musi dzi tsini na u beba, musi vhana vho no vha na vhege mbili vha kona u iswa ha hune vha ḓo aluselwa hone. Vhana vha bebiwa vho vula maṱo vha mama kha mme u swika vha na minwedzi ya 12 uya kha 18. Vha ya thoma u ḽa ṋama ine ya vha yo vhulayelwa tsini na hune vha dzula hone ubva vha na minwedzi miṱanu. Kanzhi vha ya ṱoḓelwa muthu wa u vha londa musi mme o ya u zwima.

Kuvhulaele na Kuḽele

©Robert Hofmeyr
Vhathu vho vha vha vha tshi humbula unga hedzi phukha ndi goswi, fhedzi kha manwe mashango a Eastern African, dzi fuwiwa nga vhathu vhane vha vha vhaloi vha tshi khou itela u dzi shumisa kha nḓila ine dza kona u pala ngayo vhusiku. Uya nga ha dzi ṱhoḓuluso dzo itwaho nga vho-Gus Mills, ho wanala uri iya zwima lwo kalulaho hune iya kona u gidimedza tshipondwa lwa dzi km dzo vhalaho u swika tshipondwa tshone tshiṋe tshi tshi neta. Kha dzinwe ngudo ho sumbedziwa na uri ndau dzi ya kona uḽa na zwithu zwine zwo zwimiwa nga phele. Dzi nga zwima dzi dzoṱhe kana dzi tshi khou tshimbila nga mbili mbili.

Zwiḽiwa zwa hone zwi ya fhambana ubva kha zwikhokhonono uya kha dzi phukha khulwane. A u faneli u levhela phele. Dzina manwe maṋo ane avha uri o khwaṱha u fhira na adzi phukha dzo vhalaho, dzi ya kona na u kwasha na rambo ḽa ṱhudwa.

Zwifuwo zwa hayani zwi ya vha khomboni, fhedzi hezwi zwi ya konḓa ngauri adzi sokou wanala hunwe na hunwe Afrika Tshipembe. Kholomo, nngu na mbudzi ndi dzone dzine dza ḽeswa fhethu hune wa pfa uri yo ḽa zwifuwo zwa hayani. Vho rabulasi vha fanela u zwiḓivha u vhona phele i tshi khou ḽa mutumbu azwi ambi uri ndi yone yo u vhulayaho.

Uya nga Predation Management Manual, dzi thoma nga uḽa ṋama ine ya vha tsini na loins na nga fhasi kha vhudzimu, dza kona uḽa nga ngomu dza vula dza ḽa zwa nga ngomu zwine zwa vha uri ndi zwitete. Musi thumbu na u mona nayo zwo no, ḽiwa, i ḓo kona ha u ḽa mafhafhu, zwa nga ngomu na misipha ya milenzheni adzi tambisi zwiḽiwa, zwi ya konḓa uri u tou tevhelela zwithu zwayo nga murahu ha musi yo no ḽa.

U Langa

©Nigel Dennis
Phele ho nwaliwa uri i khombo vhukuma kha South Africa Red Data Book for Mammals, zwine zwa amba uri vhafuwi vha fanela u wana dzi bammbiri dzine dza vha uri dzo tea uri vha kone u dzi fara. Uya nga vha Predation Management Manual unga shumisa zwithu zwa u fara didingwe uri u kone u dzi fara uri dzi pfuluwe. Kana wa ita luhura lwa muḓagasi, na zwa u ita danga zwi ya shuma na uvha na mufuwi wa zwifuwo kha uri zwi kone u tsireledzea.

Translated by Khalirendwe Nekhavhambe