Ho Rua Matswallwa a Dipodi Afrika Borwa

©IVG
Dipodi di ne di le hara diphoofolo tsa pele tse ileng tsa hlokomelwa ke motho bakeng sa tlhahiso ya nama, lebese, letlalo le ditlheferetsi.
Dipodi tsa matswallwa a mangata di fihlile Afrika Borwa nakong ya karolo e latelang ya Mehla ya Tshedediso ya Lejwe le merabe e fallang mme e fumaneha dibakeng tseo merabe e fapaneng e dulang teng. Ponahalo e akaretsang ya dipodi e tshehetsa dikgopolo tsa hore di simolohile ditsing tse fapaneng tsa tikoloho. Mefuta ena e fapaneng ya dipodi e kenyelletsa:

Mofuta ya Dipodi tsa Nguni (Mbuzi) - mebala e mengata e nang le ditsebe tse batlileng dileketla
Eastern Cape Xhosa - mebala e mengata le ditsebe tse betsehang
Northern Cape - e nang le ditsebe tse betsehang le tse thobosha
Mofuta wa Kunene (Kaokoland) - mebala e mengata e nang le ditsebe tse betsehang

Podi ya matswallwa eo hape e tsejwang e le 'Indigenous Veld Goat' (IVG) e ngodisitswe ka molao e le sehlahiswa ka 2006 mme sechaba sa bahlahisi se thehilwe.

Podi ya matswallwa a tlhaho e thehilwe ka tlhaho bakeng sa ho sebetsa hantle. Ke Matsa a nang le maoto a malelele, kahoo di tsamaya ka boiketlo mme di ka tsamaya maeto a malelele, e le hore di fule kapa di shebe dimela tse ngata.

Di ka sheba (± 60%) kapa tsa ifepa (± 40%) dimela tse fapa-fapaneng, dihlahla le jwang, mme di na le bokgoni ba ho kgetha dijo tsa boleng bo phahameng ka nako e kgutshwane, mme di ka fumana dijo ho tloha ka tekanyo ya boleng ba dikgwerekgwere. Di na le letlalo le leholo, le nang le mebala e metle dikarolong tse sa sireletsehang (hlooho, ditsebe, mokopa, sefubeng, maoto a ka morao le tlaase), ho di sireletsa letsatsing.

Melemo ya ho Rua Matswallwa a Dipodi

©Marinda Louw
Dipatlisiso di fumane hore dipodi tsa matswallwa ha di na tshwaetso e fokolang haholo (jwalo ka metsi a pelo), ho mamella dikokwana-hloko tse eketsehileng mme hangata komello le ho thibela malwetse ho feta nama kapa dipodi. Sena se fokotsa ditshenyehelo tsa tsona tsa tlhokomelo. Dipodi tse ngata tsa matswallwa di hlahisa cashmere nakong ya mariha, e faolwang nakong ya lehlabula.

Dipodi tsa matswallwa a mongobo di atleha haholo ho tloha ha di sa le nyane, di na le nako e telele ya ho ikatisa le ho hlahisa bana ho pholletsa le selemo. Di ka nwa lebese matsatsi a 274, di hlahisa lebese la 1.46 kg ka letsatsi. Lebese le na le mafura a lebese (5.2%), 3,8% ya protheine le 4,8% tswekere e teng lebeseng.

Dipodi tsa matswallwa a mangata di hlahisitse mafura a mangata le diprotheine tse ngata ho feta dipodi tsa Saanen, empa tlhahiso ya lebese ka dipodi tsa matswallwa ke leha ho le jwalo e tlaase haholo. Dinako tsa tsona tsa ho laya di kgutshwanyane, ho hang ha di na ditlhoko tsa bana ba tsona. Sena se fapane le dipodi tsa saanen le tsa Saanen x tsa mefuta ya dipodi tsa matswallwa tse hlahisang lebese le lekaneng haholo hodima tlhahiso ya lebese ya dikgwedi tse 9 kapa tse 10.

Ho kgethwa ka hloko le ho ikatisa ho tswa ho dipodi tsa matswallwa ho ile ha fella ka mefuta e meraro ya dihlahiswa tsa dipodi Afrika Borwa - Podi ya Boer, podi ya Kalahari Red le podi ya Savannah.

Dipalo-motheo tsa Dipodi tsa Matswallwa

©Marinda Louw
Dipodi tsa matswallwa di na le bokgachane ba dikgwedi tse hlano - matsatsi a ka bang 150 - mme di tla tswala bana ba le bang kapa ba babedi ba boima ba 2,5 kg. Bana ba tla kgaolwa ka 12 - 15kg. Sena se ka dikgwedi tse 3 ho isa ho dikgwedi tse 3.5 bakeng sa bana ba batona le dikgwedi tse 3.5 ho isa ho tse 4 bakeng sa bana ba banana, le hoja dihwai tse ding tsa Eastern Cape di kgabisa ba kapatata ba tsona (dikgwedi tse 5).

Tse tshehadi tse hodileng ka ho feletseng di tla ba boima ba 35 - 40kg. E tla itokisetsa ho nyalana ha e le dikgwedi tse 9. Phooko e hodileng ka ho feletseng e tla ba boima ba 45 - 50kg.

Phooko e nepahetseng bakeng sa ho etsa karolelano ke podi e le nngwe bakeng sa dipodi tse tshehadi tse 20. Dinako tse kgolo tsa ho ikatisa tsa selemo ke Mmesa ho fihlela ka Phuptjane kapa ka Lwetse ho fihlela ka Tshitwe.
Podi ya matswallwa e na le bophelo bo tlwaelehileng ba dilemo tse 10 - 12.

Dihlahiswa tsa Dipodi tsa Matswallwa

©Marinda Louw
Nama ya podi (chevon le cabrito) - e monate haholo ka tatso e monate mme e fokotsehile haholo ka kholeseterole.
Dihlahiswa tsa tlhaho - dipodi tse tswang dibakeng tsa metsi (moo mafu ana a tshwaetsanwang ke mafu a mangata a fumanwang) a hanyetsa lefu lena. Metsi a pelo a fumanwa karolong e ngata ya Afrika e ka borwa ho Sahara, empa lefu lena ha le fumanehe lefeelleng le omileng la Kalahari le dibakeng tse omeletseng tsa lewatle la Namibia le Afrika Borwa.
Letlalo - di ka hlahisa mebala e sa tshwaneng ya mebala bakeng sa ho etsa 'moriri-ka' dintho tsa letlalo.
Boleng ba letlalo - bo se nang sekodi ka diboseleise.
Lebese - le sebediswang malapeng a mangata mme le ka fetisetswa dihlahisweng tse ding tsa lebese tse kang chisi.

Cashmere - Cashmere ke moriri o motle o hlahiswang nakong ya mariha. Ho hlahisa dihlahiswa tsa Cashmere ho loketse mekgwa ya ho lema ha dihwai moo dihwai di sebedisanang haufi le diphoofolo tsa tsona, ho tseba hantle hore na ho tshollwa ho hoholo ho tla etsahala neng le hore na ho kopana neng.

Translated by Bongani Matabane