U Talusa Cape Fox

©Shem Compion
Hune khulwane ya vha yo lapfa 86 uya kha 97 cm na tshileme tsha 2,5kg uya kha 4 kg, Cape fox (Vulpus chama), ine ya dovha ya ḓivhiwa nga Silver Fox ndi inwe ya lushaka lwa canid luṱukusa Afrika Tshipembe. Ndi lushaka lune lwa vha uri lu ya tsireledziwa, uya nga vha The Red List of Mammals of South Africa, Lesotho na Swaziland, lo ḓala vhukuma fhethu hune haha uri huna mahatsi manzhi, o itaho ḓaka na hune ha vha na dzi thanda fhedzi dzi songo tou ḓala vhukuma, nga maanḓa ho omaho kha dzi karro, kalahari na sogani ḽa Namib.

Dzo no nwaliwa Kimberley Thorn Bushveld, Eastern Mixed Kama Karoo na Dry Sandy Highveld Grassland, na kha ḓaka ḽa fynbos biome Western Cape, hune ha vha uri ho ḓalesa ḓaka ho tsitsikana. Adzi funi fhethu hune ha vha uri ho ḓala dzi Black-backed Jackals (Canis mesomelas).

Dza vhuya dza funana dzi funana u isa nga hu sa fheli, ya tsadzi na ya tshinna dzine dza dzula dzi nga mbili mbili Luṱabvula, hune vhana vhahone vha bebiwa nga murahu ha maḓuvha a 52, mathomoni a tshilimo, nga khubvumedzi na Ḽara. Dzi ya ḓivhelwa na u beba vhana mafheloni anwedzi wa Nyendavhusiku. Naho huna uri dzi nga kona u beba luthihi nga nwaha, ho no ḓi waniwa he dza ḓi beba luvhili nga nwaha.

Musi yo beba luthihi unga wana huna vhana vhararu kana vhaṋa. Hune ya tshinna iya kona u ṱhogomela ya tsadzi lwa vhege mbili. Vhana vha ya thoma u ḓi palela vhana minwedzi miṋa vha kona u ḓiimisa vho no vha na minwedzi miṱanu. Dzi vhibva lwa vhudzekani dzina minwedzi ya ṱahe.

U Vhulaha na Kuḽele

©Shem Compion
Ndi phukha dzine dza vhonala hu vhusiku, fhedzi arali hu tshi rothola uya dzi wana na masiari. Uya nga vha Predation Management Manual, unga dzi vhona dzi dzoṱhe kana dzi tshi khou tsimbila nga mbili mbili. Fhedzi dzi zwima nga dzone dzi ne. Adzi tou fhesama zwa vhuḓilangi. Hune na u zwima ha hone dzi nga kona u tou vala fhethu hune ha swika 3 uya kha 30 square km.

Zwi ya konḓa uri u tou dzi vhona dzi tshi kha dzinndwa ngauri dzi vha dzi tshi khou zwimana na zwifuwo zwiṱuku, u fana na zwikhokhonono, zwiṋoni, zwikokovhi, rodent na carrion. Arali dza ṱhasela zwifuwo zwa hayani, hu vha hu dzine dza khou fhedza u beba dzine dza vha dzina maḓuvha maṋa. Musi u tshi kha nyimelo yeneyo, dzi nga tou vhulaha luthihi fhedzi kanzhi dzi ya mukuloni kana kha ṱhoho. Maṋo maṱuku unga avhona u salela kha tsha monde kha mukulo, mahaḓa kana kha thumbu, fhedzi hu nga si vhe na tsumbo ya u sumbedza mutumbu u tshi hwaliwa.

Musi dzi tshi khou ḽa dzi nga tou vula zwiṱuku kha thumbu ya tshifuwo dza kona u ḽa mbilu fhedzi, na thumbu ya mafhi. Milenzhe ine ya vha i mitete na zwinwe zwono nga zwenezwi. Na ṱhodzi dza dzi ribs dzi nga ḽiwa nadzo.

Fhedzi adzi ḽi marambo. Kha nyimelo ine ya vha uri ayo ngo ḓoweleya hune dza vha dzi tshi khou ḽa dzi nnzhi mutumbu, hu ya ḽiwa na maraho. Dzi ya vhuya dzi tshi khou vhuyela u vhulaha.

Dzina tshivhumbeo tshilapfu, dza dovha dza vha na maṋala malapfu ano nga a mmbwa.

U Langa

©Nigel Dennis
Cape foxes adzi iti mutshinyadzo muhulwane. Unga ita luhura lwa 1,2m uya nnṱha hune havha na u vulea ha 74mm kana wa ita luhura nga ḓirata ya muḓagasi. Danga ḽa zwifuwo, phosho na mavhone, na ulisa kana mulindi wa zwifuwo. Na u shumisa zwithu zwine zwa nga zwilibana u kona u i fasha.

Translated by Khalirendwe Nekhavhambe