Bajaki ba bacha Vredefort

© Jacques Marais

Wa Pele ho Bonahala

Dintho di ne di le ntle ka kgotso ho Highveld ya Afrika Borwa ka boholo ba di 1700s. Jwale, dilemong tsa bo 1800, dihlopha tse pedi tse ncha tsa bajaki di ile tsa fihla mme tsa rekisa dintho tsohle.

Ya pele ho hlaha moo e ne e le moloko wa Afrika o bitswang Matabele (hamorao Ndebele). E kile ya eba karolo ya sechaba sa Zulu tlasa Morena Shaka ya matla. Leha ho le jwalo, ka 1824, molaodi wa Matabele Mzilikazi o ile a ngangisana le Shaka mme a baleha Drakensberg le ba dikete ba balateli. Matabele e ne e le bahlabani ba se nang sebete le ba sehloho ba ileng ba qala ho senya mehaho ya kgale. Le hoja dihlopha tse neng di thehilwe haufi le dihlopha tsa Pretoria, Matabele a ile a tshosa dibaka tsa naha mme a baka tshitiso e atileng. Nako ena e mahlonoko e tsejwa e le Difaqane (e amanang le empa e sa tshwane le Mfecane, e ileng ya etsahala dibakeng tse lebopong la lewatle).

Sehlopha sa Bobedi

Sehlopha sa bobedi sa bahlasedi ba moo ho fapaneng teng, ka ho toba. E ne e le bajaki ba makgowa ba neng ba ntse ba phalla ho tloha Kapa ho tloha qetellong ya lekgolo la dilemo. Ba bang ba ne ba tlile ho batla bocha, ba bang e ne e le baromuwa, ba bang e ne e le ditsomi tse batlang diphoofolo tse hlaha. Qalong, batho bana ba sa tlwaelehang ba ne ba mamellwa ke meloko ya moo, ba neng ba rekisa le bona esita le ho tsamaya le bona ha ba etela dibakeng tsa naha.

Leha ho le jwalo, ka 1834, Great Trek e ile ya qala mme ya eba makhowa a tsitsitseng. Leeto lena le ne le bakwa ke ho se kgotsofale ha Maburu le puso ya Brithani (le ho fediswa ha bokgoba) Kapa, mme dihwai tsa Maburu a hlaselang a ile a etsa qeto ya ho tloha kolone ho ya theha naha e ncha eo ba neng ba ka busa ho yona. Bongata bo mmalwa ba di Trekkers bo ntano fetela ka hare ho ya batla Edene ya tsona.

E mong wa mekhatlo ena, tlasa boeta-pele ba Andries Hendrik Potgieter o fihlile sebakeng sa Vredefort ka 1836 mme a qala ho theha mapolasi a maholo, ho fihlela ho hlekefetswa ha batho ba moo. Leha ho le jwalo, ho ne ho ena le kgwebo, hobane dithunya tsa sesole di ile tsa ipaka di le kgahlanong le Matabele. Leha ho le jwalo, boemo bo ne bo tletse tsitsipano.

Tlhaselo

Dintho di ile tsa fihla hamorao selemong seo ha malapa a mmalwa a maburu a bolawa ke mokete wa Matabele, mme bana ba bararo ba hapuwe. Tlhaselo ena e ile ya etsahala lebopong la leboya la Noka ya Vaal, haufi le toropo ya kajeno ya Parys.

Andries Hendrik Potgieter o ne a halefetse mme a romela mekete e mengata ya ho iphetetsa ho otla Matabele bakeng sa polao eo. Ka lebaka la ditlhaselo tsena le tse ding, Mzilikazi qetellong o ile a tloha sebakeng seo mme a emisa leboya ho Limpopo ho theha motse-moholo o mocha haufi le Bulawayo.

Ke Potche!

Ka 1837, ha a kgutla ntweng ya tlholo kgahlanong le Matabele, Potgieter o ile a qala ho hlokomela mabenkele a nonneng a Noka ya Mooi (e ntle) mme a etsa qeto ya hore e tla ba sebaka se setle sa toropo. Ka 1838, diterata di ne di behilwe hantle mme matlo a mmalwa a hahwa. Ka bomadimabe, nako ya metsi ya selemo sa 1840 e bontshitse hore phalliso e thehilwe hodima marang-rang, mme motse o mocha o thehwa setsheng sa bohlokwa se ka bang 11km ka tlaase ho tloha Oudedorp (motse wa kgale). Ka mora ho feta mabitso a mmalwa, motse ona o ile wa qetella o bitswa Potchefstroom (eo ho nahanwang hore ke kgohlano ya ‘molapo wa Morena Potgieter').

Potche (jwalokaha e tlwaelehile ho tsebahala) e ne e le mmasepala wa pele wa maburu ka leboya ho Noka ya Vaal. Ka mora ho ngodiswa ha Kopano ya Sand River ka 1852, e ile ya boela ya fetoha motse-moholo wa pele wa Republiek ya Zuid Afrikaanse (Republic of South Africa kapa Transvaal ya kgale). Ka hona, e ne e le sebaka sa bohlokwa haholo. Mopresidente wa pele wa ZAR o ile a ikemela ka Potch. Molao-motheo wa ZAR o ile wa etswa ka Potch. The Vierkleur (semmuso folakga ya Zar) ya kenywa semoyeng sa yona sa pele ka Potch. Koranta ya pele ya Transvaal e ne e hatisitswe ka Potch. Mme tichere ya pele ka leboya ho Vaal e ne e thehilwe ka Potch. Tsela ya ho ya, Potch!

Ka bomadimabe, motse-moholo wa ZAR o ile wa fallela Pretoria ka 1860, ho tloha Potch ho tswa serame. Motse ona o ile wa tswela pele ho ba setsi se seholo sa temo, sa merafo le sa thuto.

Translated by Bongani Matabane